Encyklopedia Sztuki

Grudzień 1, 2009

Sztuki plastyczne

Filed under: Sztuki plastyczne — galeria @ 12:46 am
Tags:

*Sztuki plastyczne*

konwersatorium

Na podstawie tekstów:

Albert Camus „Artysta i jego epoka”

Alicja Kuczyńska „Odbiór i dzieło sztuki”

Artysta i jego kondycja.

- artysta jako geniusz

- artysta jako osoba tworząca dzieło sztuk

Jest męczennikiem, choć kiedyś nim nie był. Jest on powołany, tworzy z zaangażowaniem otaczającą rzeczywistość. Według Camusa jest to ktoś, kto tworzy dla siebie lub dla innych – jednak samo pojęcie tworzenia jest zbyt szerokie.

twórczość – powołanie do istnienia czegoś nowego (dzieła sztuki)

Balzac: „Geniusz podobny jest do wszystkich, lecz nikt nie jest podobny do geniusza.”

Artysta powinien być komunikatywny, geniusz potrafi stworzyć coś, co dotrze do wszystkich.

arcydzieło – dzieło uznane za wybitne przez wielu i dla wielu komunikatywne (wielu pokoleń, sytuacji)

geniusz – dokonuje przełomu, powołuje do życia nie tylko nowe dzieła, lecz także idee i wartości

artyści – naśladują, coś przejmują

Przed połową XX wieku nastąpiła zmiana poglądów na temat sztuki, jej kondycji. Dawniej – artysta lekkoduch, teraz musi być mądry, wiedzieć co mówi, staje się kimś w rodzaju mnicha, musi mówić prawdę, jest odpowiedzialny za rzeczywistość; milczenie artysty na temat jakichś kwestii również mogło być odbierane w sposób dobry bądź zły.

sztuka a prawda i kłamstwo -> kiedy artysta koncentruje się na pięknie, gdy w tle dzieją się rzeczy złe, jest to wizja, sztuka nie mająca pokrycia, sztuka dla sztuki

sztuka a wolność i zniewolenie

Camus uważa, że jedynym artystą jest Bóg.

Kondycja artysty: wewnętrzna sprzeczność między świadomością piękna, a jego okrucieństwem. Nie zasługuje na miano wielkiej sztuki coś, co widzi tylko jedną z tych stron, a coś, co potrafi ukazać obie te sprzeczności występujące w świecie.

Artysta powinien być niezależny od grup nacisku.

wybór wolności – wybór braku szczęścia

„Sztuka żyje przymusem i umiera od wolności”

Wolność od czynników zewnętrznych jest dobra dla artysty, wolność zewnętrzna powinna być korygowana przez niego samego poprzez samoograniczenie. Według Camusa wolność ta powinna być ograniczona.

Typy artystów:

- odizolowany od społeczeństwa vs. żyjący w społeczeństwie, zaangażowany

- odpowiedzialny vs. nieodpowiedzialny

Sposób rozumienia sztuki

Na prawdę składa się zdolność dostrzegania zła oraz tego, że świat jest piękny; umiejętność nadania wyrazu sprzeczności jest sztuką dążącą do ukazania tych sprzeczności.

Kuczyńska – lata 70. XX wieku

Sztuki nie da się zdefiniować, bowiem dzieła sztuki nie są tworzone za pomocą wspólnych reguł, brak jest reguł regulujących sztuką w całości;

alternatywna definicja sztuki Tatarkiewicza – połączenie wszystkich prób definiowania sztuki w całość

techne – z greckiego, oznaczało sztukę

ars – oznaczało sztukę po łacinie

Definicje sztuki:

1. Sztuka to umiejętność wytwarzania według reguł <- Grecja antyczna

Poezja nie była dla nich sztuką – nie miała reguł; pozostałości w j. polskim – sztuka wojenna, kulinarna

2. Sztuka to wytwarzanie piękna <- późna nowożytność XVIII w.

1747 r. Charles Batteaux wprowadza pojęcie la beaux arts – sztuki piękne

ale: piękno to pojęcie względne, nie tylko rzeczy piękne mogą być sztuką

3. Sztuka to naśladowanie rzeczywistości – mimesis <- z antyku, do końca XVIII w.

odnosi się to także do naśladowania innych, wielkich artystów antyku i resesansu

ale: nie da się naśladować rzeczywistości, powtórzyć jej poprzez sztukę; niektórych rzeczy raczej nie ma potrzeby naśladować, nie robi tego np. architektura, muzyka – kreowanie, nie taki jest cel tych sztuk

4. Sztuka to nadawanie rzeczom kształtu, tworzenie form <- początek XX w.

ale: pojęcie to jest zbyt szerokie, można nadawać kształt i nie tworzyć sztuki

5. Sztuka jest wyrazem ducha artysty, jego wewnętrznych przeżyć <- romantyzm

ale: wyrażamy siebie nie tylko w sztuce; jest to pojęcie zbyt szerokie; sztuka nie musi być wyrażeniem przeżyć; sztuka może nie wyrażać przeżyć własnych, a przeżycia wyższej rangi

6. Sztuka to wpływ na odbiorcę, wywoływanie przeżyć estetycznych.

ale: mogą one być wywoływane przez inne przedmioty spoza sztuki; przy tworzeniu dzieła celem było wywoływanie innych przeżyć, np. religijnych

7. Sztuka to wywoływanie wstrząsu <- XX w.

ale: nie wszystkie dzieła sztuki wywołują wstrząs

XX wiek – pojawia się dylemat, brak definicji sztuki i niemożliwość jej stworzenia

Tatarkiewicz łączy te definicje zaznaczając, że sztuka ma wywoływać określone uczucia.

socjologia sztuki

strukturalizm

struktura – całość złożona z elementów, które są ze sobą w pewien sposób powiązane i w jakiś sposób na siebie wpływają

Dzieło jest wartościowe, gdy struktura jest odzwierciedleniem sztuki, dzieło do którego nie można nic dodać i nie można z niego ująć.

Funkcje dzieła sztuki:

- estetyczna

- dydaktyczno-moralizatorska

- rozrywkowa

- poznawcza

Funkcje sztuki:

- sztuka ukazująca dwie strony medalu

- skłania do refleksji

- pozwala poszukiwać czegoś oryginalnego

- pozwala utożsamiać się z uczuciami

- umożliwia badanie własnej tożsamości

- prowadzi do zainteresowania drugim człowiekiem

- wzbudza ciekawość (która jest gdzieś zaszczepiona)

Od funkcji estetycznej, przez poznawczą do egzystencjalistycznej.

Na podstawie tekstów:

Maria Poprzęcka „Przemyśleć historię sztuki”

Jan Białostocki „Rozwój i kryzys dyscypliny”

Badanie sztuki:

dziedzina humanistyczna

nauki humanistyczne – opisują i interpretują ludzkie wytwory, działania i ich wyniki

kiedy powstają nauki humanistyczne?

z czego się wyłaniają?

humanistyka – spadkobierca filozofii, z niej się wyłoniła

większa odrębność -> najpierw nauki zajmujące się tekstem, gramatyką – średniowiecze

przełom XIX – XX w. Wilhelm Dilthey – filozof, estetyk niemiecki – mówi, że nauki humanistyczne są odrębnym rodzajem wiedzy; oddzielenie od nauk przyrodniczych, mają bowiem inne metody badawcze

antynaturalistyczny przełom

zakres historii sztuki -> wytwory ludzkie prowokujące postawę estetyczną, przyjmujące formy plastyczne i wizualne, przekraczają swymi funkcjami funkcję użytkową

elementarny przedmiot badania – dzieło sztuki i jego analiza -> ale: i kwestia odbioru, oceny, wartościowania, krytyka, ikonografia, teoria, życie artystów, style, instytucje…

galeria sztuki – wiek XVIII pojawienie się pojęcia

1764 r. – wydanie „Historii sztuki starożytnej” Winckelmann, to on zapoczątkuje historię sztuki

zaczęło się to już w starożytności

- nurt refleksji teoretycznej

Platon (refleksja na temat piękna) i Arystoteles (refleksja na temat dramatu i teatru)

- biografistyka

Dunis z Samos – pierwszy autor biofrafii

Pliniusz Starszy – pierwsza koncepcja, że sztuka się rozwija, obumiera i znowu odradza – cykliczność sztuki

średniowiecze

propozycje dotyczące analiz stylistycznych

Gerwazy z Cantenbury napisał takie dzieło

XIII w. – magister artis – znawca sztuki

biografie pisane na wzór żywotów świętych

Petrarca i Boccacio – wypowiedzi: średniowiecze to wieki ciemne; takie było w renesansie wyobrażenie tamtejszej sztuki

renesans

pojęcie szkoły artystycznej

autor pojęcia Włoch Filippo Vilani – kontynuator nurtu starożytnego

biografista Giorgio Vlasari – nazywany ojcem biografistyki

pierwsze wypowiedzi artystów o sztuce

Giberti i jego „Commentari”

autokomentarz i autobiografia – Benvenuto Cellini

artysta jako awanturnik -> „Żywot własny”

barok

XVII w. podręcznik ikonografii

Carel van Mander. Cezane Ripa

żywoty artystów nie tylko we Włoszech

pierwszy słownik terminów sztuk pięknych Baldiciniego

XVIII – historia sztuki – słowo pierwszy raz użyte przez Pierra Monier’a

Winckelmann – ojciec historii sztuki

XVIII w.

odkrycie Pompeii, inne odkrycia archeologiczne – zainteresowanie antykiem odżyło; pojawia się zapatrzenie w starożytność

Winckelmann – „Historia sztuki starożytnej” zawdzięczamy mu skojarzenie antyku z bielą marmuru;

zaproponował podział sztuki starożytnej (a także postarożytnej) na 4 okresy:

* antyczny – do Fidiasza | antyczny – do Rafaela

* wzniosły – Fidiasz | wzniosły – Rafael, Michał Anioł

* piękny – IV-III w. klasyczna epoka | piękny – po nich, np. Caragio

* schyłkowy (naślad.) – epoka hellenistyczna | naśladownictwo (schyłk.) – po Caragio i innych

w Polsce – Stanisław Potocki

XIX w.

połowa tego wieku – odkrywany, że architektura grecka była bardzo kolorowa, pstrokata

zapożyczanie pojęć z historii sztuki do innych dyscyplin

Jakub Burckhardt – sztuka odrodzenia we Włoszech

początek XIX wieku zainteresowanie gotykiem przez romantyzm, wcześniej wieki średnie postrzegane jako upadek, coś niegodnego uwagi

Schlegel – sztuka gotyku ukazuje duchowość w lepszy sposób niż antyk

Herder – sztuka to nie zawsze poszukiwanie ideału (jak w antyku) – sztuka jako ekspresja – gotyk lepszy pod tym względem od antyku

Violet le Duc – konserwator, logika konstrukcji gotyku

Burckhardt – skłonność do patrzenia na sztukę jako źródło informacji o kulturze

XIX w. to badanie sztuki w sposób inwentaryzatorski np. katalogowanie

stylistyczny podział – badania stylistyczne

przypisywanie autora – atrybucja

Wölffin – koncentracja na analizie formy dzieł sztuki

rozumienie kultury poprzez sztukę

szkoła wiedeńska – skoncentrowanie uwagi na tym, w jaki sposób można rozumieć sztukę

poprzez kontekst kulturowy (silniejsze) – koncentrowanie się na treści Dvožak, Warburg, Panofsky

wcześniej: wskazywanie upadku i rozkwitu, aspekt formalny vs. społecznościowy – aspekt sztuki

a A. Riegl wprowadza koncepcję woli twórczej – oduczenie myślenia, że sztuka rozkwita i upada; w każdej epoce są rzeczy udane i nie, a nie epoki upadku i rozkwitu

Panofsky – w opozycji do badań Wölffina tworzy metodę ikonologiczną – te badania są kontynuowane do dziś

krytykowanie tej metody za brak wartościowania

teraz – powracanie do wizualnych cech dzieła sztuki

XX w.

Arnheim, Imolahl, Brotje XX w.

Ernst Robert Curtius, ikonologia

zainteresowanie sztuką prymitywną

malarstwo ekspresjonistyczne – wracanie do gotyku

manieryzm – powoduje zainteresowanie podobnym stylem dawniej

prymitywizm – kubizm

pojęcie stylu – przejęte z badań literackich, wykorzystane następnie przez historyków sztuki – styl epok – następnie przejęte przez kolejne nauki

od językoznawców także historia sztuki zapożyczyła pojęcie obrazu

lata 20. XX w. – najlepszy okres historii sztuki

OPIS I KLASYFIKACJA DZIEŁ SZTUKI:

sztuka

sztuki wizualne

sztuki plastyczne film teatr

posiadają niezmienną strukturę czasoprzestrzenną

dwuwymiarowe trójwymiarowe

związane z technikami na podstawie zadań

jakimi są wykonywane: ogólnych jakie pełnią:

- malowidła – rzeźba

- fotografia (tworzenie brył)

- grafika – architektura

- rysunek (organizowanie przestrzeni)

MALARSTWO:

1. Ogólny charakter obiektu

● monumentalne

- ścienne

- witraż

- mozaika

● sztalugowe

● tablicowe

● iluminatorstwo – obrazki na kartce w książce

● polichromia – malowanie na powierzchniach wypukłych, np. meble, rzeźby

2. Sposób komunikowania

◊ realistyczny

◊ naturalistyczny

◊ idealistyczny

◊ fantastyczny

◊ surrealistyczny

◊ abstrakcyjny

3. Tematyka – dobór tego, co chce się pokazać

● religijna

● historyczna

● sceny mitologiczne

● pejzaż

● martwa natura

● weduta – miasto

● malarstwo marinistyczne

● akt

● portret

● sceny rodzajowe

4. Ze względu na sposób ukazania postaci (ustawienie modela względem płaszczyzny obrazu – sposób ujęcia)

◊ en face

◊ en trois quatre

◊ profil

5. Ze względu na ilość osób

● pojedyncze

● grupowe, zbiorowe

6. Zakres ukazania osoby

◊ całopostaciowe

◊ do kolan

◊ półpostać – do pasa

◊ głowa

7. Stosunek do modela wyrażony w obrazie

● portret (oficjalny, propagandowy)/autoportret

● karykatura/stosunek intymny

● elementy realizmu/idealizmu

8. Stosunek do przestrzeni

◊ płaszczyznowe

◊ przestrzenne

9. Ze względu na środki formalne

● plama barwna

● linia, kreska

10. Kompozycja barwna

◊ monochromatyczna

◊ polichromatyczna

11. Faktura

● gładka

● szorstka

12. Modelunek – sposób wydobywania bryły na płaszczyźnie

◊ światłocieniowy

◊ barwny

13. Kompozycja – dotyczy sposobu organizacji elementów i relacji między nimi

● statyczna/dynamiczna

● centralna/zdecentrowana

● symetryczna/asymetryczna

● piramidalna – da się wpisać w trójkąt

● linia pozioma – izokefaliczna (wszystkie głowy)

● diagonalna – linia po skosie

● sfrefowa – rozpada się na mniejsze całości

● pasowa

● rytmiczna, zrytmizowana – elementy układają się w poziome pasy

14. Tło

◊ naturalne

◊ wnętrze

◊ pejzaż

15. Perspektywa – sposób przedstawiania obiektu w trójwymiarze (tworzenie iluzji przestrzenności)

● linearna (geometryczna)

tworzenie iluzji przestrzenności poprzez wykreślenie linii

● malarska

oparta na specyficznym sposobie operowania kolorem, np. czerwony bardziej się wybija, niebieski mniej

● powietrzna

wrażenie przestrzenności z założeniem, że na pierwszym planie barwy są naturalne, na drugim wpadają w zielonkaość, na trzecim występują przygaszone błękity i szarości

RZEŹBA:

1. Stopień oderwania od płaszczyzny

◊ pełna

◊ półpełna

◊ płaskorzeźba, relief

- wklęsły

- płaski

- wypukły

2. Wielkość rzeźby (stosunek do rzeczywistości)

● nadnaturalna

● naturalna

● drobna

3. Materiał

◊ kamienna

◊ drewniana

◊ z brązu

4. Względy ideowe/przeznaczenie/cel

● kultowa – kult religijny

● kommemoratywna – upamiętnienie, np. pomnik

● rzeźba sepuklarna – nagrobna

● ogrodowa/parkowa – funkcja ozdobna

● architektoniczna

● dekoracyjna

5. Tematyka

◊ religijna

◊ symboliczno-alegoryczna

◊ mitologiczna

◊ historyczna

◊ portret

◊ scena rodzajowa

(patrz: malarstwo)

6. Stopień samodzielności

● wolnostojąca

● architektoniczna

7. Opracowanie bryły

◊ powierzchowne

◊ głębokie

ARCHITEKTURA:

1. Funkcja

● sakralna (podtyp: sepuklarna)

● świecka

- publiczna

- niepubliczna

2. Materiał

◊ drewno

◊ kamień

3. Przestrzenność (ilość pomieszczeń)

● jednoprzestrzenna

● wieloprzestrzenna

4. Stosunek do otoczenia

◊ otwarta – posiada np. kolumny, tarasy, rozległe schody – płynne przejście między budynkiem a przestrzenią

◊ izolowana

5. Plan

● regularny/nieregularny

● centralny/podłużny

elewacja – zewnętrzna ściana budynku

fasada – przednia ściana budynku

oś – gdy jedno okno jest nad drugim – podział pionowy

kondygnacja – piętro – podział poziomy

Na podstawie tekstu:

Erwin Panofsky „Ikonografia i ikonologia”

opisy formalne, ikoniczno-formalne, ikonograficzne, służące ukazaniu ogólnego zarysu, do inwentaryzacji (muzealnych) – opis sygnaturalny

Konstrukcja sygnatury:

1. Nazwisko autora

2. Tytuł (jeśli brak tytułu to „tytuł nieznany”, „brak tytułu”, puste miejsce, bądź patrz pkt. 3)

3. Ogólny wydźwięk, gatunek wypowiedzi

4. Technika

5. Miejsce i czas powstania

6. Lokalizacja – gdzie się znajduje bądź jaki jest właściciel

(Leonardo da Vinci, „Mona Lisa”, olej na desce, Florencja 1503-06, Paryż Luwr)

ikonografia

ikono(obraz)+graphia(pisać) obie zajmują się

ikonologia badaniem treści obrazu

ikono(obraz)+logia(myśl)

ikonografia – czynność dla ustalenia znaczeń

nauka opisowa, opisuje i klasyfikuje obrazy, ich tematkę

forma = kolory, linie, bryły, rodzaje ruchu

treść = znaczenie

motyw artystyczny i temat artystyczny

I. Znaczenia pierwotne (naturalne)

1. Przedmiotowe – identyfikacja przedmiotu, odczytywanie plamy/linii/bryły jako jakiś przedmiot, osobę itp.;

co musimy posiadać: doświadczenie praktyczne, pierwotne, życiowe

2. Wyrazowe – emocjonalność, panująca atmosfera;

co musimy posiadać: wrażliwość, emocjonalność, empatię

II. Znaczenia wtórne

1. Umowne – ustalone przez dane społeczeństwo, kulturę – musimy znać znaczenie; identyfikowanie gestów, układów

2. Wewnętrzne – ukryte, dodatkowe informacje ukryte – dotyczy istoty; znaczenia wtórne są uwarunkowane kulturowo

co musimy posiadać: znajomość kultury, tematów, motywów i pojęć charakterystycznych dla danej kultury

znaczenie ikonografii

treść, znaczenie dzieła sztuki

tylko pewne elementy są dla ikonografii ważne, nie ważna jest technika czy wyrazowość

tematy ramowe – nośne kulturowo, rozpoznawalne, utrwalone, można je przenieść na inne sytuacje, nabierające innej wypowiedzi, zachowujące schemat ikonograficzny; tematy te (od XIX w.), zwykle religijne, ulegają więc sekularyzacji

Przedstawienia symultaniczne – opowiedzenie pewnej historii na obrazie w różnych fazach, przez co jedna, ta sama postać pojawia się na wszystkich z nich

taniec Salomy, Judyta, Madonna Immakolata

W ikonografii ważne są motywy, reszta jest mniej istotna (np. otoczenie itp.)

grawitacja ikonograficzna – pojęcie to wprowadza Białostocki, jest to ciążenie ikonografii w jakąś stronę, wykorzystywanie jakiegoś motywu, ikonografii w celu przekazania innych treści, tematu; jest to ten sam układ ze zmienionymi elementami, co prowadzi do innej wymowy

motyw a temat

motywy łączą się ze znaczeniami przedmiotowymi (szczególnie) oraz wyrazowymi (czyli znaczeniami pierwotnymi); motyw jest to forma + znaczenie przedmiotowe

temat wiąże się ze znaczeniami wtórnymi, szczególnie umownymi, temat = znacznie umowne

np. kobieta + waga (motywy) = personifikacja sprawiedliwości (temat)

Odpowiednie zestawienie motywów daje pewien konkretny temat!

Antyk w chrześcijaństwie:

1. Wykorzystywanie starożytnych motywów do przedstawienia odrębnych treści, np. Herkules – Chrystus zwycięzca. Motyw antyczny obsługuje inne treści, tematykę.

2. Pokazanie tematów antycznych przedstawionych w formie im współczesnej.

I. Opis preikonograficzny = rozpoznanie motytów

II. Analiza ikonograficzna = rozpoznanie tematu

III. Interpretacja ikonologiczna = sens wypowiedzi, jej wymowa, jakie myśli przekazuje dany obraz

Szukanie treści w obrazach -> źródła:

1. Mitologia

2. Biblia

3. Literatura europejska:

a) alegorie i symbole

b) apokryfy

c) żywoty świętych

ikonosfera – sfera obrazów

atrybuty – elementy charakterystyczne dla danego tematu

MITOLOGIA

sprawdzić: dziecko porywane przez ptaka, kobieta z wiankiem z gwiazd, jaki lew był obdzierany przez Herkulesa, Parnas, jednooka głowa patrząca na kobietę nimfę, co miała Atena na tarczy

kadyceusz – atrybut Hermesa (stąd nazwa hermeneutyka), godziła węże i sprawiała, że nie były jadowite

Apollo i Marsjasz – zdzieranie skóry

związane z tym także: św. Bartłomiej + nóż – narzędzie męki, z tym, że trzyma on własną skórę w dłoniach

Dionizos – liście winne

Apollo – wawrzyn, laur – skąd? kobieta, w której się zakochał, poprosiła Gaję o pomoc, a ta zamieniła ją w wawrzyn

Herkules – atletyczny, maczuga

Jazon – złote runo, Argonauci

Hermes + pegaz – patron pisma i poezji

Afrodyta – patronka piękna, nagość, obecność Aresa

Hefajstos – dynamizm, wzburzenie, patron rzemieślników

Orfeusz i Apollo – z lirą + muzy

lira łączona jest także z Safoną

Atena – uzbrojona

Hera – matrona (zwykle z nakryciem, materiałem na głowie), kobieta dojrzała

Medea – ze sztyletem, z dzieckiem

ze sztyletem również: Lady Makbet, Balladyna

z mieczem: Judyta, Salome

z nożem: Bartłomiej

Dawid z głową Goliata, głowa musi mieć znak na czole

na muszli Nimfa wodna Galatea + delfiny a także Afrodyta + na tle morza

Minotaur i Tezeusz – hybryda czowieka-byka

Artemida (Diana) – łuk, pies, patronka myśliwych, na tle lasu, półksiężyc na głowie

Helios – rydwan, różonopalca Jutrzenka

z rydwanem także Posejdon, ale + hory – godziny dnia, rydwan z piany morskiej + trójząb

Demeter – bogini płodów ziemi, ale Fortuna podobnie

Flora – sypie kwiatami z głowy

alegorie rzek – pozy półleżące, wiosło, kobieca lub męska poza sugerująca strumień

Cztery pory roku – cztery kobiety z różnymi atrybutami

Kronos, Saturn – zjadają dzieci

BIBLIA

sprawdzić: anioł prowadzący młodzieńca z rybą, nieuboga kobieta mająca służbę, jest jej przekazywane informacja poprzez małego murzyńskiego chłopca,

Bóg ojciec – jako starszy mężczyzna, potężny, siwe długie słowy i broda, władczy gest

limba – trójkąt – związany z Bogiem

Trójca święta:

a) dwóch mężczyzn: wizerunek Boga ojca oraz młody mężczyzna, np. ze śladami męki + gołąb z rozpostartymi skrzydłami

b) gołąb, Chrystus + ręka w geście Boga (z kultury żydowskiej)

c) Bóg ojciec trzymający figury geometryczne – okrąg i trójkąt

d) głowa o trzech twarzach

e) Madonny szafkowe

młody byk – wyjście z Egiptu, złoty cielec

czerwona szata – atrybut Chrystusa

Kain – z wieloma ludźmi jako jego potomkowie

Kain i Abel

kapłani żydowscy – długie kapłańskie szaty, rogi na głowie podobne do biskupiej tiary, eukolpion

Abraham – pry nim spętany chłopiec – Izaak, atrybuty: nóż, młodzieniec, twarz zwrócona ku niebu, anioł, ołtarz, zwierzę

Jonasz – głowa wychodząca z paszczy ryby

Dawid – grał na harfie i pisał psalmy

Zuzanna i starcy

Jakub – siłujący się z aniołem, obok mężczyźni przeganiający barany

św. Hieronim – stary, półnagi mężczyzna, asceta, u jego stóp śpi lew, o jest z czaszką w ręku i księgami wokół siebie, czasem w gabinecie

Daniel – również z lwami, ale młody, w jaskini

Miłosierny Samarytanin – dwóch mężczyzn w pejzażu, koń/osioł, jeden drugiego powstrzymuje

zmartwychwstanie ciała – trąbiący aniołowie, nagie postaci, powstające, wychodzące z ziemi

Maria ze św. Anną – starsza i młodsza kobieta + lilia

św. Anna i Joachim – złota brama, dwóch całujących się świętych – pocałunek przy złotej bramie jako poczęcie Niepokalanej NMP

NMP – lilia, gwiazdy nad głową, biało-niebieskie szaty

Eleusa – Matka Boska jako mocno przytulona do Chrystusa

święta rodzina = Maria, Józef i Chrystus

winne grono – atrybut Jezusa, aluzja do męki Pańskiej

Anna samotrzecia – Maria + Anna + mały Jezus

Madonna Immakolata – wieniec z 12 gwiazd, stanie na półksiężycu (powstał w okresie nowożytnym); sam typ pochodzi z Apokalipsy – Madonna apokaliptyczna

Madonna przykrywająca Jezusa [muślinem] – Madonna con vello

Matka Boska Bolesna/Dolorosa/Adoolorata – z wbitym sztyletem bądź siednioma w serce (7 boleści NMP)

Matka Boska Ratunku – człowiek jako przeciwnik, MB unosząca bicz w dłoni

Matka Boska jako najwyższa kapłanka – składająca ofiarę z Chrystusa, trzymające go martwego + stuła przewieszona przez jej szyję

zaśnięcie NMP – łoże, wokół zwykle dwunastu apostołów, Maria w łożu

zaślubiny Marii i Józefa – różdżka Jessego – zakwitła, gdy był Marii wybierany mąż

zwiastowanie, nawiedzanie, ucieczka do Egiptu, rzeź niewiniątek

atrybut Jezusa – czerwona szata

Jan Chrzciciel – baranek z wbitym proporcem, bo określił Jezusa jako baranka bożego; długa broda, sploty na szacie – był pustelnikiem; bardzo cienki krzyż, muszla – wylewanie wody na głowę

ofiarowanie Jezusa w świątyni – małe dziecko ofiarowane kapłanowi

scena obrzezania Jezusa, nauczanie Jezusa, obmycie stóp uczniom, Kana Galilejska

św. Piotr – scena burzy

Chrystus dobry pasterz – oddający siebie za owcę

pod krzyżem: św. Jan Ewangelista – młodszy, bez brody, Maria, Jan Chrzciciel, Maria Magdalena – długie, rozpuszczone włosy

Chrystus w grobie, zmartwychwstanie

tłocznia Pańska – beczki, cieknące wino, na środku leżący Jezus

anioły – kielich, kolumna, bicze, włócznie – narzędzia męki Pańskiej – Arma Christi

Chrystus zwycięzca – śmierci i szatana

Salvator Mundi – Zbawca świata – kula z krzyżem w jego ręce

Michał Archanioł – pogromca szatana

Ewangelista Marek – brodaty mężczyzna z księgą, lew u stóp

Ewangeliści – czterech mężczyzn, księga, zwierzęta – specyfikacja danej ewangelii

Łukasz – z bykiem

Mateusz – księgę trzyma za niego anioł lub postać hermafrodyczna, ludzka

Jan – z orłem, bez brody, czasem ukazywany na wyspie

apokryf – Jan na wyspie Patmos, gdzie spisał Apokalipsę

kocioł – jego atrybut, aluzja do jego męki – był torturowany poprzez gotowanie w oleju

kilkunastu mężczyzn na filarach – Apostołowie:

św. Juda Tadeusz – patron od spraw beznadziejnych, z maczugą

św. Andrzej – z ukośnym krzyżem w kształcie iksa

św. Bartłomiej – nóż i zdarta skóra

św. Jakub Starszy – z bukłakiem, płaszczem pielgrzyma, laską, muszlami, kapeluszem

św. Jakub Młodszy – z proporcem, kijanką

św. Jan – bez brody, kielich z wężem

św. Mateusz – z długą halabardą, toporem

św. Paweł – z mieczem, nie wśród 12 apostołów, ale przy ołtarzu ze św. Piotrem

św. Piotr – z kluczami do królestwa niebieskiego, ma krótką brodę, jest stary

św. Filip – z długą laską zakończoną listewką, tzw. krzyż św. Antoniego

św. Szymon – z piłą

św. Tomasz – z włócznią bądź kątownikiem – aluzja do wątpienia

św. Maciej – z toporkiem

ukrzyżowanie do góry nogami – św. Piotr

koń, leżący mężczyzna unoszący ręce do góry, olśnienie – nawrócenie św. Pawła

wkładający palec w ranę

młody mężczyzna zraniony strzałami – męczennik św. Sebastian

św. Szczepan – pierwszy męczennik, z dużą ilością nieregularnych kulek, kamieni, którymi został ukamienowany

św. Hieronim V w n.e. – czaszka

kobieta medytująca czaszkę, długie włosy – Maria Magdalena

atrybuty jak u Jakuba Starszego, ale z psem i rany – św. Roch

to samo ale z laską zakrzywioną – laska pasterska (później pastorał), niosący owieczkę – Chrystus dobry pasterz (w kapeluszu)

nimb – aureola

tiara biskupia

św. Mikołaj – po porodzie od razu chodził; był pobożny, pomagał innym, wrzucił przez ono 3 złote kule – posąg dla 3 dziewczyn, by mogły wyjść za mąż, wspomagał kupców, chronił ich na morzu, był biskupem z trzema maluszkami u stóp lub trzema złotymi kulami

św. Dionizy – biskup trzymający/niosący własną głowę

lilie andegaweńskie – fragment ze sceną krzyżowania – Karol Wielki

biskup ze ściętą głową – św. Stanisław – zabity przez króla, poćwiartowany

Dian Neponucki (Neponucen) – święty, ofiara władcy, zrzucony z mostku do Wełtawy, ukazywany jako proboszcz, z krzyżem lub palmą męczeńswa (wieloma), z gwiazdami nad głową

św. Laurenty, Wawrzyniec – z kratownicą

św. Antoni Padewski – z Jezusem, kwiat lilii, habit franciszkański, nie ma brody, wycięcie włosów na głowie

św. Franciszek – stygmaty, habit franciszkański, ze zwierzętami i ptakami, roślinami, z Chrystusem serafińskim – krzyżowanym z ośmioma skrzydłami – wizja

Cyryl i Metody – dwóch brodatych

matamoros – pogromca Maurów – św. Jakub Starszy, patron rycerstwa

na koniu, postać u stóp obnażona, obcina materiał/dzieli płaszcz – św. Marcin

św. Hubert – w lesie, modlący się do krzyża, między rogami jelenia

św. Krzysztof – niosący drzewo, kogoś maleńkiego

św. Antonii Pustelnik – szarpany przez potwory – kuszenie

świnia – szatan, krzyż tau w kształcie „T” i dzwoneczek

św. Florian – w stroju rzymskim, mały płonący domek u stóp

św. Barbara – z wieżą, anioł z kielichem i eucharystią

św. Katarzyna Aleksandryjska – z kołem oraz mieczem

św. Dorota – z koszyczkiem z różami, sądzona przez rzymian

św. Małgorzata – ze smokiem

św. Łucja – przeszyta szyja mieczem lub z dłońmi na oczach

św. Cecylia – grająca

św. Elżbieta węgierska i portugalska – obdarowujące, też różami (węgierska)

św. Teresa – w trakcie ekstazy

św. Klasa – związana z Franciszkiem

Joanna d’Arc – z mieczem

święta Faustyna, Jan Paweł II

Na podstawie tekstów:

Hans Sedlmayr „Muzeum”

Nelson Goodman „Koniec muzeum?”

i…

MUZEALNICTWO

Istnieje związek między muzeum a śmiercią. Muzem to grób sztuki, która jest wyrwana z pierwotnego kontekstu.

Poznając obrazy poznajemy rozmaite idee.

Muzeum – miejsce przeznaczone do użytku publicznego, którego głównym zadaniem jest eksponowanie dzieł sztuki; muzeum to instytucja użytku publicznego, której zadaniem jest gromadzenie, katalogowanie, konserwacja oraz ekspozycja dzieł sztuki; jest to wytwór europejski; nazwa pochodzi od 9 muz, które były dziećmi Zeusa i Mnemozyne – bogini pamięci; muzeum służy upamiętnieniu

Żadna muza nie patronowała sztukom plastycznym!

Pierwotnie greckie muzea nie eksponowały malarstwa ani rzeźb.

Historia muzeum:

Najstarsze pomysły i obiekty już na terenie Mezopotamii – kultura asyryjska.

Pokoje, w których coś gromadzono.

* najstarszy – zbiór buław władcy w mieście Aszur

* Babilon – zbiór króla Nabuchodonozora – pomieszczenie z napisem „do oglądania dla wszystkich”

* Mezopotamia – Ur, najstarsza etykietka eksponatu muzealnego

* Egipt – grobowce Faraonów – jej ideą było służenie zmarłemu, nie były przeznaczone do oglądania, choć widać tam ślad kolekcjonerstwa

* Grecja – powstają instytucje pełniące zbliżone do dziś zadanie – tesauros – najstarszy skarbiec oraz drugie, takie, które są podobne z nazwy – museion, które były czymś na wzór uniwersytety, kompleksem budynków, akademią nauk – III w. p.n.e. w Aleksandrii

gliptoteka – zbiór rzeźb

pinakoteka – zbiór obrazów malarskich (stosowane do dziś)

tesaurosy mieściły się albo obok świątyń, albo same nimi były

największy – sanktuarium w Delfach

stoa – do prezentowania obrazów

najstarszy na świecie budynek muzealny – Propyleje (jeden z budynków)

* Rzym – w świątyniach gromadzono najczęściej zdobyte łupy wojenne

nowa idea muzeów prywatnych

Witruwiusz – projektował domy z pomieszczeniami na dzieła sztuki

najważniejsze miejsce w Rzymie – willa w Tivoli, Hadriana – kopie rzeźb oraz oryginały

* średniowiecze

muzea nie istniały, świątynie przejęły tę rolę, przy ważniejszych świątyniach powstawały skarbce

Saint Denis – ta insygnia władzy królów Francji

w Polsce katedra wawelska, bazylika na Jasnej Górze

* XV w. – rozwija się starożytnictwo

Sykstus IV – papież – zakaz wywożenia przedmiotów starożytnych spoza Rzymu

* XVI w. – pierwsze obiekty muzealne, w większości rzeczy starożytne

papież Juliusz II – muzeum watykańskie, odkryto wtedy Apolla Belwederskiego i grupę Laukona

koncentracja na starożytności

lapidaria – fragmenty architektury

pojawia się idea konserwowania

Rzym – Rafael

kolekcjonowanie dziwactw – gabinety osobliwości, tam także z czasem zbierano rzeźby, książki itp. związane ze sztuką

* XVI – XVII w. – wysyp tworzących się kolekcji władców (np. Habsburgów), arystokracji, bogatszego mieszczaństwa (Medyceusze)

na początku w pokojach pałacowych, co potem się zmienia

* XVIII w. – otwieranie dla publiczności pierwszych w Wielkiej Brytanii i Francji, oddzielne budynki

najstarsze muzeum – Izabeli Czartoryskiej w Puławach 1801 r.

* XIX w. zmiana z prywatnej w publiczną;

Koncepcje muzeum na początku wieku:

- jako panteon sztuki

w świątyni określone treści religijne, w muzeum poza tym kryterium

ukazanie artyzmu, piękna

w XIX wieku sztuka jest nadal czymś świętym, a muzeum jest świątynią

funkcjonuje jak świątynia, artystyczność staje się święta – religia sztuki, religia piękna – nowy rodzaj

wpływ na architekturę był taki, że najbardziej sprzyjające były przestrzenie świątynne (antyk grecki)

Karl Friedrich Schinkel – Altes Muzeum, Berlin – architekt wzrocotwórczy, obiekty na wzór świątyń antycznych

- jako pałace (2 połowa XIX w.) głównie muzea na pałacach renesansowych

na początku rzeźby antyczne, a w 2 połowie XIX w. inne dzieła je wypierają

- jako stała wystawa sztuki

- jako podstawowe narzędzie edukacji, kolejna instytucja edukacyjna (schyłek XX wieku)

Zadania spełniane przez muzeum:

1. Ekspozycja, konserwacja, gromadzenie.

2. Funkcja edukacyjna (główna) – wiedza na temat świata, idei, sposobu myślenia, uczy sposobu odbioru dzieła sztuki, lecząca ze ślepoty, wyrabianie wrażliwości.

3. Funkcja rozrywkowa (podrzędna).

4. Funkcja dochodowa, komercyjna (podrzędna).

Aranżacja ekspozycji:

- sam na sam z dziełem

- z informacjami

Kategorie muzeów:

* ranga

- regionalne

- narodowe

- międzynarodowe

-> Luwr, ok. 300 tys. eksponatów, XVI w. pałac królewski zbudowany na średniowiecznm zamku

kultura egipska, etruska, grecka, rzymska, rzeźby antyczne, średniowieczne, nowożytne, malarstwo

Wenus z Milo, Mona Lisa, rzeźba Amora i Psyche, „Wolność wiodąca lud…”

-> Ermitaż – „Powrót syna marnotrawnego”

-> muzeum watykańskie – grupa Laukona, św. Hieronim – da Vinci, stance watykańskie Rafaela „Akademia”

-> kaplica sykstyńska

„Stworzenie Adama”, „Sąd ostateczny”, „Złożenie do grobu” Caravagio

-> Muzeum Brytyjskie

w roku 1759 otwarte dla publiczności, zbiory mumii, rzeźba grecka, marmury Ergina

-> Kunsthistorisches Museum – Wiedeń pałac sztuki

„Infantka” Velazquez, „Napoleon” Dawida, „Wieża Babel”, Arcimbollo – postaci z roślin

-> Muzea Berlińskie – kilka rangi światowej

ołtarz pergamoński

-> Stara Galeria Narodowa Berlin

-> Muzeum drezdeńskie

Wettinowie, „Madonna sykstyńska” Rafaela, chłopiec porywany przez ptaka – Rembrandt

-> Rijksmuzeum – Amsterdam

„Straż nocna”

-> Monachium

-> Haga – Mauritshuis

„Dziewczyna z perłą”, „Widok Delft”

-> Galeria Uffizi

projekt – Vasari, „Narodziny Wenus”

Na podstawie tekstów:

Wojciech Bałus „Sztuka – idea – sacrum”

Renata Rogozińska „O nową ikonografię w sztuce kościelnej”

* sztuka sakralna – najszerszy zakres

* sztuka religijna – związana z określoną religią

* sztuka kościelna – doktrynalna, wchodzi do świątyni

* sztuka liturgiczna – bezpośrednio związana z liturgią, obiekt który sam doznaje czci

Na podstawie tekstów:

Victor Hugo „Wojna niszczycielom”

John Ruskin „Lampa pamięci”

Alois Riegl „Nowoczesny kult zabytków. Jego istota i powstanie”

Zabytki i muzea to pierwsze rzeczy, które chcemy oglądać, gdy gdzieś wyjeżdżamy. Nie trzeba być znawcą, by odczuwać potrzebę chęci ich obejrzenia.

ZABYTKI

Victor Hugo – pisarz

John Ruskin – krytyka artystyczna

Alois Riegl – historyk sztuki

ważne wypowiedzi dotyczące zabytków, w tych czasach powstaje ta myśl i się rozwija

1. „Wojna niszczycielom”

Konserwatorzy nie dbali o budynki, a wręcz niszczyli je z premedytacją.

Chodzi tu o ochronę zabytków francuskich, narodowych.

XIX w. – kategoria zabytku narodowego, a szczególnie średniowiecznego

Wartościowa jest jedynie spuścizna kultury antycznej – tak wtedy uważano, spuścizna francuska była niedoceniana.

Co może zagrażać zabytkom?

- zniszczenie obiektu

- usunięcie z danego kraju – sprzedaż całości bądź część po części

- profanacja budynku, przerobienie na użytek publiczny

Jakie mogą być tego powody?

- powody ideologiczne

- preteksty religijne (łączą się te dwa powody)

- względy finansowe/ekonomiczne

- niszczenie ze względów komunikacyjnych, reprezentacyjnych (zrobienie parady, manifestacji – propaganda)

- niewłaściwe osoby zajmujące się tymi zabytkami

- względy bezpieczeństwa – rozbieranie, demontowanie elementów

- kwestie narodowościowe – nasze konserwujemy, cudze porzucamy

Z jakich powodów obiekty wydają się cenne/zabytkowe:

- bo są stare – względy historyczne; wiążą się z historią narodu

- względy estetyczne – ciekawe rozwiązania architektoniczne; bo jest piękne

- związane z ważnymi wydarzeniami, obiektami, osobami

Argumenty na rzecz ochrony zabytków (z tekstu):

- są skarbem narodowym, pamiątką (przeszłość)

- w celu przychodów – zyski z turystyki

- pełnią funkcję edukacyjną (historia, orientowanie się w sztuce)

- są źródłem przeżyć estetycznych

- są obrazem dla przyszłych pokoleń (przyszłość)

2. „Lampa pamięci”

O domach mieszkalnych, urbanistyce oraz architekturze (dlaczego są tak ważne).

urbanistyka – łac. urbs – miasto – zabudowa miasta (Urbi et orbi.)

Jaki aspekt architektoniczny podkreśla? Jest to budowanie dla potomności, architektura jest zmaterializowaną pamięcią.

Tekst o ochronie i tworzeniu zabytków, skłanianie do budowania tak, by wszystkie budynki mogły się zachować, myślenie o budynkach jako o zabytkach.

3. „Nowoczesny kult zabytków”

Problem wartościowania dzieła, jakie wartości się im przypisywane.

Na czym polegają wartości historyczne i artystyczne?

UNESCO - United Nations Educational, Scientific and Cultural Organisation

1. Stavkirke w Urnes, XII w. Norwegia, kościoły słupowe, było ich ok. 800, dziś kilka, większość zniszczona w XVIII w., zwane katedrami ubogich; bogata dekoracja wejść, tendencje chrześcijańskie i pogańskie; dekoracje malarskie

2. Sobór Okrwawionego Zbawiciela, Petersburg 1883 r. Aleksander III wznosi go dla zabitego ojca; cenne materiały – marmur, emalie, złocenia; kolorystyka, kopuły cebulaste – typowo rosyjskie

3. Kreml – jako całość; stwierdza w Moskwie, Pałac Teremowy o charakterze świeckim i sakralnym, sala tronowa; powstały od XI do XIX w. rozbudowa, najważniejsza w XV-XVI wieku za Iwana Groźnego; pochowani Carowie i książęta

Sobór Wasyla Błogosławionego XVI w.

4. Westminster, Londyn, siedziba władców angielskich; XI-XIX w. odbudowy z powodu pożarów, po pożarze w XIV w. stał się parlamentem

1834 r. – pożar niszczący go doszczętnie, nadano mu wtedy formę neogotycką, powstaje Big Ben

5. Katedra w Canterbury VI w. w Anglii

1070 r. – pierwsza katedra romańska

1170 r. – śmierć T. Becketa, który został ogłoszony świętym – dziś tam sanktuarium, najczęstsze miejsce pielgrzymek

1174 r. – pożar – pierwszy obiekt gotycki w Anglii

1387 r. – Opowieści Canterburyjskie Chaucera

6. Brugia, Belgia (bryggia – miejsce lądowania statków – miasto portowe)

I w n.e. – osada galo-rzymska

VII w. – jedno z najważniejszych miast flandryjskich

XVI w. – traci pozycję na rzecz Antwerpii

XIX w. – najbiedniejsze miasto w Belgii

zabudowa średniowieczna

7. Maison van Eetvelde, Bruksela – projekt Horta, secesyjne obiekty

8. Sans Souci (beztroska), pałac w Poczdamie XVIII w.

9. Akwizgran – stolica króla Karola Wielkiego; ze względu na ujęcie wody, rzymskie ludy już tu były wcześniej

10. Wirzburg, Bawaria; książęta bawarscy, projekt Neumanna, dekoracje malarskie – Tiepow XVIII w.

11. Francja, Reims – katedra wzorowana na Notre Dame, miejsce koronacji królów (sain-demis – groby)

12. Wersal XVII w. pałac na zamówienie Ludwika XIV

13. Mont Saint-Michel wyspa świętego Michała – łączy wszystkie style średniowieczne

14. Zamki nad Loarą Chambord

15. Mediolan, Santa Maria della Grazia – kościół Włochy, wpisany ze względu na obraz w środku – „Ostatnia wieczerza” Leonarda

16. Wenecja

17. Rawenna

18. Piza, plac cudów

19. Florencja, starówka

20. Barcelona, projekt Gaudiego

21. Alhambra, pałac emiratu w Grenadzie

22. Kordoba

23. Athos – Grecja VIII w. n.e. góra

24. Konstantynopol, Hagia Sofia

The Rubric Theme. Create a free website or blog at WordPress.com.

Obserwuj

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.